Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, văn bản quy phạm pháp luật giữ vai trò nền tảng, song không phải mọi tình huống phát sinh trong đời sống đều có thể được dự liệu và điều chỉnh đầy đủ bằng những quy định thành văn. Chính từ khoảng trống pháp lý và những cách hiểu khác nhau trong thực tiễn xét xử, án lệ từng bước khẳng định giá trị trong việc bổ sung, làm rõ và định hướng áp dụng pháp luật thống nhất.
Tại ULAW Legal Insight số 21, GS.TS. Đỗ Văn Đại – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TP.HCM, Thành viên Hội đồng tư vấn án lệ của Tòa án nhân dân tối cao mang đến những phân tích chuyên sâu về vị trí, đặc thù và phương pháp vận dụng án lệ tại Việt Nam. Với kinh nghiệm nghiên cứu, giảng dạy, tham gia giải quyết tranh chấp và gần một thập kỷ đồng hành cùng Hội đồng tư vấn án lệ, Giáo sư làm rõ những giá trị thực tiễn của án lệ đối với hoạt động tư pháp và đào tạo pháp luật.
Án lệ – nguồn bổ trợ quan trọng của pháp luật thành văn
Theo GS.TS. Đỗ Văn Đại, Việt Nam vẫn là quốc gia có hệ thống pháp luật dựa chủ yếu trên các quy định thành văn. Vì vậy, văn bản quy phạm pháp luật giữ vai trò quan trọng nhất trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội, còn án lệ được xác định là nguồn bổ trợ.
Tuy nhiên, Giáo sư cho rằng dù được xây dựng công phu, các quy định thành văn khó có thể bao quát mọi tình huống hoặc diễn đạt đầy đủ tất cả vấn đề phát sinh trong thực tiễn. Từ đó, án lệ thực hiện hai chức năng đáng chú ý: bổ sung giải pháp đối với những vấn đề chưa được pháp luật quy định cụ thể và làm rõ những quy định còn tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau.
Để minh họa, GS.TS. Đỗ Văn Đại đề cập Án lệ số 09/2016/AL, liên quan đến trường hợp bên bán đã nhận tiền ứng trước nhưng không giao hàng theo thỏa thuận. Khi phải hoàn trả khoản tiền đã nhận, vấn đề đặt ra là bên vi phạm có phải trả thêm tiền lãi hay không.
Theo Giáo sư, án lệ đã đưa ra giải pháp pháp lý đối với khoản tiền ứng trước phải hoàn trả, xác định nghĩa vụ trả lãi do chậm thanh toán trong những điều kiện tương ứng. Đây là một ví dụ điển hình về việc án lệ góp phần bổ sung hướng giải quyết cho vấn đề chưa được quy định đầy đủ trong văn bản pháp luật.
Ở chức năng giải thích và thống nhất áp dụng pháp luật, ông Đại dẫn Án lệ số 55/2022/AL về công nhận hiệu lực của hợp đồng vi phạm điều kiện về hình thức.
Khoản 2 Điều 129 Bộ luật Dân sự năm 2015 cho phép Tòa án công nhận hiệu lực của giao dịch trong những trường hợp đáp ứng điều kiện luật định, dù hợp đồng chưa tuân thủ yêu cầu bắt buộc về công chứng, chứng thực. Tuy nhiên, việc vận dụng quy định này đối với những giao dịch được xác lập trước ngày 01/01/2017 từng phát sinh những cách giải quyết khác nhau.
Theo GS.TS. Đỗ Văn Đại, Án lệ số 55/2022/AL đã góp phần tháo gỡ vướng mắc, tạo cơ sở cho việc áp dụng quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 đối với những giao dịch được xác lập trước thời điểm Bộ luật có hiệu lực, khi đáp ứng các điều kiện pháp lý tương ứng.
Từ hai trường hợp cụ thể, Giáo sư nhấn mạnh án lệ không thay thế pháp luật thành văn mà góp phần hoàn thiện khả năng điều chỉnh của hệ thống pháp luật, nhất là khi quy định hiện hành còn khoảng trống hoặc chưa bảo đảm sự thống nhất trong thực tiễn áp dụng.
Những đặc thù trong quá trình hình thành án lệ tại Việt Nam
Từ kinh nghiệm trực tiếp tham gia xây dựng và tư vấn án lệ, GS.TS. Đỗ Văn Đại nhận diện ba đặc điểm nổi bật trong cơ chế phát triển án lệ tại Việt Nam.
Trước hết là việc luật hóa án lệ, khi vai trò nghiên cứu và áp dụng án lệ từng bước được ghi nhận trong các văn bản pháp luật. Theo Giáo sư, đây là một lựa chọn đáng chú ý trong quá trình xây dựng cơ chế án lệ, tạo nền tảng pháp lý cho việc vận dụng án lệ trong hoạt động xét xử.
Đặc điểm thứ hai nằm ở nguồn hình thành án lệ. Không chỉ các quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, những bản án, quyết định từ cấp sơ thẩm hoặc phúc thẩm cũng có thể được xem xét, lựa chọn để phát triển thành án lệ nếu đáp ứng các tiêu chí theo quy định.
Đặc biệt, ông Đại lưu ý không phải mọi bản án, quyết định đều mặc nhiên trở thành án lệ. Việc lựa chọn phải trải qua quy trình chặt chẽ, từ đề xuất, nghiên cứu, lấy ý kiến, tổ chức trao đổi chuyên môn, tham vấn Hội đồng tư vấn án lệ đến xem xét, thông qua và công bố theo thẩm quyền.
Theo Giáo sư, chính cơ chế lựa chọn và thẩm định này là một đặc thù quan trọng của án lệ Việt Nam, góp phần bảo đảm những giải pháp pháp lý được công bố có giá trị định hướng đối với hoạt động xét xử.
Hiểu án lệ phải bắt đầu từ việc nhận diện giá trị pháp lý cốt lõi
Một nội dung được GS.TS. Đỗ Văn Đại đặc biệt nhấn mạnh là phương pháp nghiên cứu án lệ. Theo ông, khi tiếp cận một án lệ, người nghiên cứu cần chú ý ít nhất hai thành phần: nội dung án lệ và khái quát nội dung án lệ.
Nội dung án lệ được lựa chọn từ những lập luận, phán quyết trong bản án hoặc quyết định gốc, gắn với tình tiết cụ thể của vụ việc. Trong khi đó, phần khái quát nội dung án lệ được xây dựng nhằm làm nổi bật tình huống và giải pháp pháp lý, giúp người nghiên cứu nhận diện khả năng vận dụng đối với những vụ việc khác.
Theo Giáo sư, mối quan hệ giữa hai thành phần này không phải lúc nào cũng hoàn toàn đồng nhất.
Có trường hợp nội dung án lệ và phần khái quát tương đồng; cũng có trường hợp phần khái quát thể hiện giải pháp pháp lý rộng hơn nội dung được trích từ bản án gốc. Ngược lại, một số án lệ chứa đựng những lập luận quan trọng trong phần nội dung nhưng chưa được phản ánh đầy đủ ở phần khái quát.
GS.TS. Đỗ Văn Đại dẫn Án lệ số 13/2017/AL liên quan đến thư tín dụng trong thanh toán quốc tế. Theo phân tích của Giáo sư, phần khái quát nội dung án lệ đã làm rõ thêm vấn đề về tập quán thương mại quốc tế, qua đó mở rộng giá trị định hướng của giải pháp pháp lý được lựa chọn.
Ở chiều ngược lại, Án lệ số 03/2016/AL về việc xác định tài sản chung của vợ chồng khi được cha mẹ tặng cho quyền sử dụng đất lại là trường hợp cần chú ý đến những nội dung được thể hiện trong bản án gốc. Ngoài vấn đề công nhận việc tặng cho, phần nội dung còn đề cập việc đánh giá công sức đóng góp của người chồng khi phân chia tài sản.
Theo ông Đại, nếu chỉ đọc phần khái quát mà bỏ qua nội dung án lệ, người nghiên cứu có thể không nhận diện đầy đủ những vấn đề pháp lý đã được giải quyết.
Bởi vậy, việc nghiên cứu án lệ đòi hỏi sự đối chiếu cẩn trọng giữa các thành phần, thay vì chỉ ghi nhớ kết luận hoặc một đoạn trích riêng lẻ.
Vận dụng án lệ: Tương đồng về tình tiết hay tương đồng về vấn đề pháp lý?
Theo GS.TS. Đỗ Văn Đại, một trong những vấn đề quan trọng nhất khi vận dụng án lệ là xác định thế nào là vụ việc có tình huống pháp lý tương tự.
Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đặt ra yêu cầu áp dụng án lệ đối với những vụ việc có tình huống pháp lý tương tự. Tuy nhiên, Giáo sư cho rằng cách nhận diện sự tương tự này vẫn có thể dẫn đến những cách tiếp cận khác nhau trong thực tiễn.
Cách hiểu thứ nhất đặt trọng tâm vào sự tương đồng về hoàn cảnh, tình tiết giữa vụ việc đang giải quyết và vụ việc đã hình thành án lệ.
Cách hiểu thứ hai chú trọng bản chất của vấn đề pháp lý cần giải quyết, ngay cả khi những tình tiết hoặc quan hệ pháp luật cụ thể giữa hai vụ việc không hoàn toàn giống nhau.
Đề cập Án lệ số 04/2016/AL, GS.TS. Đỗ Văn Đại phân tích tình huống một bên vợ hoặc chồng thực hiện việc chuyển nhượng nhà đất là tài sản chung, bên còn lại biết nhưng không phản đối. Theo Giáo sư, vấn đề pháp lý về sự đồng ý của chủ thể có quyền lợi chung cũng có thể được xem xét trong những tình huống liên quan đến tài sản chung của hộ gia đình, dù quan hệ chủ thể có sự khác biệt.
Tương tự, với Án lệ số 09/2016/AL, giải pháp về nghĩa vụ trả lãi khi hoàn trả tiền ứng trước không chỉ được Giáo sư tiếp cận trong phạm vi hợp đồng mua bán hàng hóa.
Từ thực tiễn giải quyết tranh chấp tại trọng tài, ông Đại cho biết hướng vận dụng này còn được xem xét đối với hợp đồng cung cấp dịch vụ hoặc hợp đồng xây dựng, khi một bên đã nhận tiền nhưng không thực hiện nghĩa vụ và phải hoàn trả khoản tiền ứng trước.
Theo Giáo sư, việc nhận diện đúng vấn đề pháp lý cốt lõi có ý nghĩa quan trọng trong quá trình nghiên cứu và vận dụng án lệ, giúp giải pháp đã được hình thành từ một vụ việc cụ thể tiếp tục phát huy giá trị đối với những tranh chấp có bản chất tương đồng.
Đưa án lệ vào giảng đường, phát triển tư duy pháp lý từ thực tiễn
Không chỉ có giá trị đối với hoạt động xét xử và giải quyết tranh chấp, án lệ còn giữ vị trí đáng chú ý trong nghiên cứu, giảng dạy pháp luật.
Theo GS.TS. Đỗ Văn Đại, mặc dù các án lệ đầu tiên của Việt Nam được công bố vào năm 2016, việc nghiên cứu bản án đã được Trường Đại học Luật TP.HCM đưa vào hoạt động đào tạo từ trước thời điểm này, đặc biệt trong lĩnh vực pháp luật dân sự.
Giáo sư cho biết, trong các buổi thảo luận, sinh viên được yêu cầu nghiên cứu những bản án cụ thể để phân tích tình huống, xác định vấn đề pháp lý và tiếp cận phương pháp giải quyết của cơ quan tài phán.
Cùng với sự phát triển của án lệ tại Việt Nam, các học phần thuộc lĩnh vực dân sự, hình sự và hành chính tại ULAW tiếp tục lồng ghép án lệ vào đề cương thảo luận, tạo điều kiện để sinh viên thường xuyên tiếp cận, nghiên cứu và vận dụng những giải pháp pháp lý từ thực tiễn xét xử.
Theo Giáo sư, đây là phương pháp đào tạo có nhiều giá trị, tương đồng với cách tiếp cận phổ biến tại những quốc gia có nền khoa học pháp lý phát triển. Thông qua việc nghiên cứu án lệ, sinh viên không dừng lại ở việc ghi nhớ quy định mà còn được rèn luyện khả năng phân tích lập luận, nhận diện vấn đề và vận dụng pháp luật vào những tình huống cụ thể.
Từ góc nhìn của GS.TS. Đỗ Văn Đại tại ULAW Legal Insight số 21, án lệ giữ vai trò bổ trợ quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam, góp phần khắc phục khoảng trống pháp lý, thống nhất cách hiểu và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật.
Đối với hoạt động đào tạo, nghiên cứu và thực hành nghề luật, giá trị của án lệ còn nằm ở khả năng kết nối tư duy pháp lý với thực tiễn giải quyết tranh chấp. Việc hiểu đúng, nghiên cứu đầy đủ và vận dụng án lệ có cơ sở vì thế trở thành một năng lực cần thiết, góp phần nâng cao chất lượng hoạt động tư pháp và phát triển đội ngũ chuyên gia pháp luật trong bối cảnh mới.
Thực hiện: Phòng Truyền thông và Quan hệ Doanh nghiệp